Freze erken gidiyorsa suçlu genelde freze değildir. Tutucudur.
Bir atölyede takım ömrü şikâyeti duyduğumuzda ilk sorduğumuz şey kesme parametresi olmuyor. “Salgıyı ölçtünüz mü?” diye soruyoruz.
Cevap çoğu zaman hayır.
Salgı nedir, ne yapar
Salgı (runout), takımın dönme ekseni ile tezgah milinin ekseninin çakışmamasıdır. Komparatörle ucun yanına dayanıp mili elle çevirdiğinizde ibrenin gidip geldiği toplam değerdir.
Dört ağızlı bir frezede 20 mikron salgı varsa, o dört ağız eşit yük almaz. Bir tanesi diğerlerinden fazla talaş alır. Fazla alan ağız fazla ısınır, önce o körelir. Körelen ağzın yükü kalanlara dağılır ve zincirleme gider.
Takım “bir anda” bitmiş gibi görünür. Aslında baştan beri tek ağızla çalışıyordur.
Küçük çaplarda etkisi büyür
Salgının zararı mutlak değerinden çok, diş başına ilerlemeye oranıyla ilgilidir.
3 mm'lik bir frezeyle fz = 0,02 mm çalışıyorsanız, 20 mikron salgı ilerlemenin tamamına yakını demektir. Bir ağız neredeyse çift talaş alırken diğeri havayı keser. 16 mm'lik bir frezede fz = 0,15 mm iken aynı salgı çok daha az sorun çıkarır.
Nereden geliyor
Salgı tek bir yerden gelmez, birikir. Sırayla bakın:
- Mil konisi. İçinde talaş, çapak veya ezik varsa hiçbir tutucu düzgün oturmaz. Temizleyin.
- Tutucu gövdesi. Düşmüş veya çarpmış bir tutucu görünürde sağlam olsa da eksenini kaybetmiş olabilir.
- Pens. En sık atlanan yer. Pens yorulur, çatlar, kirlenir. Sarf malzemesi gibi düşünün.
- Pens somunu. Yanlış sıkma torku ve kirli diş, tek başına 10-15 mikron ekleyebilir.
- Takımın sapı. Taşlanmamış veya ezik saplı ucuz takımlar sorunu tutucuya yıkar.
Ölçerken bunları ayrı ayrı test edin: önce boş tutucuyu, sonra pensi, sonra takımı takıp. Hangi adımda ibre sıçrıyorsa suçlu odur.
Hangi tutucu
Sıralama kabaca şöyledir: standart ER pens < yüksek hassasiyetli ER pens < hidrolik < sıcak geçme.
İyi bakılmış bir ER seti 10 mikron civarında tutar ve çoğu iş için yeterlidir. Sıcak geçme tutucular 3 mikronun altına inebilir; ama takım değişimi için ısıtıcı ünite gerekir ve her çap için ayrı tutucu almanız gerekir.
Karar verirken şunu hesaplayın: haftada kaç takım gidiyor, takım başına ne ödüyorsunuz, tezgah bir takım değişiminde kaç dakika duruyor. Sıcak geçme yatırımı çoğu atölyede birkaç ay içinde kendini ödüyor — ama bunu görmek için önce kaç takım gittiğini yazıyor olmanız gerekiyor.
Beş dakikalık alışkanlık
Kritik takımları tezgaha taktıktan sonra komparatörle bir kontrol edin. 5 mikron sınırı koyun; aştığında pensi değiştirip tekrar ölçün.
Bu alışkanlığı edinen atölyelerde takım tüketimi genelde ilk çeyrekte gözle görülür şekilde düşüyor. Yeni bir tezgah da almıyorlar, yeni bir takım markasına da geçmiyorlar.